Thoả thuận góp vốn với người quen nên viết ra trước khi chuyển tiền, và nên trả lời trước những câu mà hai bên ngại hỏi nhau nhất: ai làm gì, ai quyết gì, tiền lãi chia thế nào, cần thêm vốn thì sao, và khi một người muốn ra thì làm thế nào. Mười điều khoản dưới đây bao phủ phần lớn tranh chấp thường gặp giữa những người từng tin nhau.
Thoả thuận không thay điều lệ, cũng không thay ý kiến luật sư. Nó là chỗ hai bên ghi ra hiểu biết chung bằng chữ, để mười năm sau không phải nhớ lại một buổi nói chuyện. Bài này đi qua mười điều khoản, các kịch bản xấu nên viết sẵn, chỗ hay vướng khi một người góp tiền còn người kia góp công, và cách dùng AI dựng khung trước khi mang đi hỏi người có chuyên môn.
Người quen càng cần thoả thuận viết
Giữa người lạ, không ai ngại đòi hợp đồng. Giữa bạn thân, anh em họ, đồng nghiệp cũ, việc đề nghị viết ra mọi thứ dễ bị hiểu là nghi ngờ. Vì ngại, hai bên chốt bằng một cái bắt tay và vài tin nhắn. Vấn đề là mỗi người nhớ cái bắt tay đó theo một kiểu. Người góp tiền nhớ là "lãi chia đôi", người điều hành nhớ là "lãi chia đôi sau khi trừ lương của mình". Cả hai đều thật lòng, và đó chính là mầm tranh chấp.
Tranh chấp giữa người quen thường không đến từ gian dối mà từ những tình huống không ai nghĩ tới lúc đầu: công ty cần thêm vốn mà một người không còn tiền, một người muốn nghỉ để chăm con, một người ly hôn, quán làm ăn tốt hơn dự kiến và người điều hành thấy mình làm nhiều hơn phần được hưởng. Viết sẵn cách xử lý các tình huống đó khi mọi người còn vui vẻ là cách giữ cả tiền lẫn tình.
Một cách mở lời đỡ ngượng: đề nghị cả hai cùng viết ra để bảo vệ người kia, không phải bảo vệ mình. "Nếu mai mốt em có chuyện gì, anh cần biết phần của em xử lý thế nào" dễ nghe hơn nhiều so với "em cần giấy tờ cho chắc".
Thoả thuận góp vốn, điều lệ và thoả thuận thành viên khác nhau ra sao
Ba văn bản hay bị lẫn với nhau. Biết văn bản nào làm việc gì giúp bạn đặt điều khoản đúng chỗ.
| Văn bản | Ai ký, ràng buộc ai | Dùng để |
|---|---|---|
| Thoả thuận góp vốn | Người góp mới và công ty hoặc các thành viên hiện tại | Ghi số tiền, thời điểm, tỷ lệ nhận về, điều kiện chuyển tiền |
| Điều lệ công ty | Công ty và mọi thành viên, kể cả người vào sau | Quy tắc vận hành chung có giá trị với người ngoài |
| Thoả thuận thành viên hoặc cổ đông | Những thành viên đã ký | Cam kết riêng giữa các thành viên: biểu quyết, chuyển nhượng, đường ra |
| Hợp đồng lao động hoặc dịch vụ | Công ty và thành viên làm việc cho công ty | Lương, nhiệm vụ, thời gian làm việc của người điều hành |
Nguyên tắc đặt chỗ: điều gì cần có hiệu lực với mọi thành viên, kể cả người vào sau, thì đưa vào điều lệ. Điều gì là cam kết riêng giữa những người đang ngồi cùng bàn thì có thể để ở thoả thuận thành viên. Khi hai văn bản mâu thuẫn, tranh chấp gần như chắc xảy ra, nên luật sư cần xem cả hai cùng lúc.
Mười điều khoản cốt lõi
Không phải mọi thoả thuận đều cần đủ mười điều, nhưng mỗi điều bạn bỏ qua nên là bỏ qua có chủ ý, không phải quên.
- Số vốn, thời điểm và cách góp: bao nhiêu, chuyển khi nào, vào tài khoản nào, góp một lần hay nhiều đợt, điều kiện để chuyển từng đợt.
- Tỷ lệ và cách ghi nhận: phần trăm vốn điều lệ bạn nhận, thời hạn công ty cập nhật sổ, cấp giấy chứng nhận, đăng ký thay đổi.
- Mục đích dùng vốn: tiền dùng cho việc gì, ai duyệt chi, có được dùng trả nợ cũ hay không.
- Vai trò và thù lao: ai điều hành, có nhận lương không, mức lương do ai quyết, người không điều hành có vai trò gì.
- Quyền thông tin: báo cáo gì, bao lâu một lần, ai được xem sao kê, ai được truy cập phần mềm kế toán.
- Việc cần đồng thuận: danh sách việc người điều hành không được tự quyết, như vay vượt mức, bán tài sản lớn, nhận thành viên mới, giao dịch với người thân.
- Chia lợi nhuận: khi nào xem xét chia, tỷ lệ tối thiểu nếu có, phần giữ lại tái đầu tư do ai quyết.
- Góp thêm vốn và pha loãng: khi công ty cần thêm tiền thì ai được góp trước, người không góp thêm thì tỷ lệ thay đổi thế nào, có quyền góp theo tỷ lệ để giữ phần không.
- Chuyển nhượng và đường ra: bán cho ai, ưu tiên ai, giá tính thế nào, có quyền yêu cầu bên kia mua lại sau một thời gian không.
- Bế tắc, không cạnh tranh, giải quyết tranh chấp: khi hai bên năm mươi năm mươi không thống nhất thì làm gì, người rút ra có được mở cơ sở cạnh tranh không, tranh chấp đưa đi đâu.
Điều khoản không cạnh tranh cần viết hợp lý về phạm vi, thời gian và khu vực; điều khoản quá rộng có thể không thực thi được. Đây là chỗ nên hỏi luật sư.
Một người góp tiền, một người góp công
Tình huống rất phổ biến: một người có tiền, một người có nghề hoặc có thời gian điều hành. Hai bên thoả thuận chia đôi. Về pháp lý, tài sản góp vốn theo Luật Doanh nghiệp là những thứ định giá được bằng tiền: tiền, ngoại tệ, vàng, quyền sử dụng đất, quyền sở hữu trí tuệ, công nghệ, bí quyết kỹ thuật và tài sản khác định giá được. Sức lao động sẽ bỏ ra trong tương lai không nằm trong danh sách đó, nên không thể ghi thẳng là vốn góp.
Các cách hay được dùng để phản ánh phần góp công, mỗi cách có đánh đổi riêng: người góp công cũng góp một phần tiền nhỏ và nhận thêm phần vốn được người góp tiền chuyển nhượng lại theo lộ trình gắn với thời gian làm việc; người góp công nhận lương cộng tỷ lệ thưởng trên lợi nhuận thay vì phần vốn; hoặc hai bên góp tiền theo tỷ lệ khác nhau nhưng thoả thuận cách chia lợi nhuận riêng trong phạm vi luật cho phép. Cấu trúc nào hợp lệ và hợp với hai bên nên hỏi luật sư.
Điều quan trọng nhất cần viết ra: nếu người góp công nghỉ sau vài tháng thì phần của họ xử lý thế nào. Không có điều khoản này, người góp tiền có thể thấy mình đang chia đôi với một người không còn làm gì. Ví dụ giả định: hai bên thoả thuận người góp công nhận dần phần vốn trong ba năm, mỗi năm một phần ba; nếu nghỉ trước hạn, phần chưa nhận được giữ lại cho người góp tiền hoặc chuyển cho người thay thế.
Kịch bản xấu nên viết sẵn
Một người muốn rút ra. Ai có quyền mua trước, giá tính thế nào, trả trong bao lâu. Nếu không ai mua, có được bán cho người ngoài không và người ngoài đó cần ai đồng ý.
Một người qua đời hoặc mất khả năng làm việc. Phần vốn sẽ được thừa kế theo luật, nhưng người thừa kế có trở thành thành viên không, có quyền điều hành không, hay các thành viên còn lại có quyền mua lại. Viết sẵn giúp gia đình người đó và công ty tránh một cuộc thương lượng trong lúc tang gia.
Một người ly hôn. Phần vốn có thể là tài sản chung của vợ chồng. Thoả thuận có thể quy định quyền ưu tiên mua của các thành viên khác khi phần vốn bị phân chia, trong phạm vi luật cho phép.
Công ty lỗ và cần thêm tiền. Ai phải góp, có bắt buộc không, nếu một người không góp được thì tỷ lệ đổi thế nào, có thể cho công ty vay thay vì góp không.
Người điều hành không làm như cam kết. Tiêu chí nào để đánh giá, ai có quyền thay người điều hành, thủ tục ra sao. Thiếu điều khoản này, người không điều hành chỉ có thể nhìn.
Hai bên năm mươi năm mươi không thống nhất. Cần cơ chế phá bế tắc: hoà giải với một người cả hai cùng tin, một bên đề nghị giá và bên kia chọn mua hay bán, hoặc cùng đồng ý giải thể. Mỗi cơ chế có rủi ro riêng, cần cân nhắc với người có chuyên môn.
Dùng AI dựng khung và thử kịch bản
AI giúp bạn đi từ một tờ giấy trắng đến một bản khung đầy đủ đề mục và một danh sách câu hỏi tốt, trong một buổi tối. Nó không thay luật sư ở phần chữ cuối cùng.
- Mô tả tình huống đã che thông tin: loại hình công ty, số người, ai góp gì, ai điều hành, ngành nghề, những điều hai bên đã nói miệng với nhau.
- Yêu cầu khung: "Dựa trên tình huống này, đề xuất khung thoả thuận thành viên gồm các mục cần có, mỗi mục ghi các câu hỏi hai bên cần trả lời. Chưa soạn điều khoản."
- Hai bên cùng ngồi trả lời các câu hỏi trong khung. Đây là phần giá trị nhất: nhiều bất đồng lộ ra ngay ở bước này, khi chưa ai mất gì.
- Yêu cầu thử kịch bản: "Với các câu trả lời trên, mô tả chuyện gì xảy ra nếu sau hai năm người điều hành muốn nghỉ; nếu công ty cần thêm một khoản bằng nửa số vốn ban đầu mà người góp tiền không góp; nếu một người qua đời." Mỗi kịch bản cho thấy câu trả lời nào còn hở.
- Mang khung, các câu trả lời và kịch bản đến luật sư để soạn bản chính, đối chiếu với điều lệ. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) cho phần này.
Không dùng bản AI soạn làm văn bản ký chính thức mà không ai có chuyên môn đọc. Thoả thuận tự soạn hay có điều khoản mâu thuẫn với điều lệ hoặc với luật, và chỗ đó chính là chỗ tranh chấp nổ ra.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận viết tay giữa hai người có giá trị không?
Thoả thuận dân sự giữa các bên có giá trị ràng buộc nếu đáp ứng điều kiện của pháp luật, kể cả viết tay. Nhưng nó chỉ ràng buộc người đã ký, không thay được việc đăng ký thành viên, và dễ có chỗ mơ hồ. Với số tiền đáng kể, nên có văn bản rõ ràng, được người có chuyên môn xem.
Có nên công chứng thoả thuận góp vốn không?
Thoả thuận góp vốn vào công ty thông thường không bắt buộc công chứng, trừ khi góp bằng loại tài sản mà việc chuyển quyền cần công chứng theo quy định. Công chứng có thể giúp chứng minh ngày ký và danh tính người ký. Kiểm quy định hiện hành cho loại tài sản bạn góp.
Góp vốn năm mươi năm mươi có nên không?
Chia đều nghe công bằng nhưng tạo ra nguy cơ bế tắc: không ai có quyền quyết cuối cùng. Nếu chọn chia đều, cần cơ chế phá bế tắc viết sẵn. Nhiều nhóm chọn để một người nắm quyền quyết vận hành và bên kia có quyền phủ quyết một số việc lớn.
Người góp tiền có quyền đòi lại tiền nếu không vừa ý cách điều hành không?
Tiền đã góp vào công ty không thể đòi lại như khoản vay. Người góp có thể dùng quyền biểu quyết, quyền thông tin, và đường ra đã thoả thuận. Nếu chưa thoả thuận đường ra, việc rút vốn sẽ khó và thường phải bán phần vốn với giá thấp.
Thoả thuận có cần ghi lương của người điều hành không?
Nên ghi ít nhất nguyên tắc: có lương không, ai quyết mức lương, thay đổi thế nào. Lương của người điều hành là chi phí làm giảm lợi nhuận chia cho mọi người, nên đây là nguồn bất đồng phổ biến khi người điều hành cũng là thành viên.
Có thể dùng mẫu thoả thuận trên mạng không?
Có thể dùng để tham khảo cấu trúc, nhưng mẫu chung không biết tình huống của bạn và có thể theo luật cũ. Dùng mẫu như danh sách đề mục, rồi điền nội dung theo các câu trả lời hai bên đã thống nhất, sau đó nhờ người có chuyên môn rà lại.