Mua lại phần vốn góp của một thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn là bước vào chỗ của một người đang ra, nên bạn phải kiểm cả công ty lẫn người bán. Bốn việc cần làm trước khi trả tiền: xác nhận các thành viên còn lại đã được chào mua trước và từ chối theo đúng luật; kiểm người bán đã góp đủ, có giấy chứng nhận và phần vốn không bị ràng buộc; hiểu thật lý do họ bán; và nắm trình tự từ hợp đồng đến đăng ký thay đổi thành viên.
Khác với góp vốn mới, tiền của bạn không vào công ty mà vào túi người bán. Công ty không có thêm đồng nào, và mọi vấn đề công ty đang có vẫn nguyên đó. Bài này tập trung vào những điểm riêng của giao dịch mua lại. Phần kiểm công ty (điều lệ, sở hữu, báo cáo tài chính, nợ ẩn) đã có ở các bài khác trong chuyên mục; bài này không bàn chuyện định giá phần vốn.
Mua lại khác góp vốn mới ở chỗ nào
Khi góp vốn mới, vốn điều lệ của công ty tăng, tiền vào tài khoản công ty, và tỷ lệ của các thành viên cũ giảm tương ứng. Khi mua lại, vốn điều lệ không đổi, bạn thay thế người bán trong danh sách thành viên, tiền đi từ bạn sang người bán. Hai giao dịch này có thủ tục, nghĩa vụ thuế và rủi ro khác nhau.
Ở giao dịch mua lại, bạn thừa hưởng vị trí của người bán: quyền biểu quyết theo phần vốn, quyền chia lợi nhuận, nhưng cũng cả những vấn đề gắn với phần vốn đó. Nếu người bán chưa góp đủ, hoặc đã cam kết với các thành viên khác điều gì liên quan đến phần vốn, những thứ này có thể theo phần vốn sang bạn hoặc trở thành tranh chấp.
Người bán cũng có động cơ khác với người mời góp vốn mới. Người mời góp mới muốn công ty có tiền để phát triển; người bán muốn ra với giá tốt nhất. Họ không có lý do kể cho bạn những điểm yếu của công ty, và có lý do để nhấn mạnh những điểm tốt. Đó là lý do mua lại thường cần thẩm định kỹ hơn góp mới, chứ không ít hơn.
Quyền ưu tiên của các thành viên còn lại
Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, luật đặt nguyên tắc: thành viên muốn chuyển nhượng phần vốn phải chào bán cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn của họ, với cùng điều kiện chào bán. Chỉ khi các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết trong thời hạn luật định, thường là ba mươi ngày kể từ ngày chào bán, người đó mới được chuyển nhượng cho người không phải thành viên, với cùng điều kiện đã chào. Điều lệ có thể có quy định cụ thể hơn; kiểm cả điều lệ lẫn văn bản luật hiện hành.
Hệ quả thực tế với người mua: bạn cần bằng chứng rằng việc chào bán đã diễn ra và các thành viên còn lại đã từ chối hoặc hết hạn không mua. Bằng chứng tốt nhất là văn bản chào bán có ngày gửi và văn bản từ chối có chữ ký của từng thành viên. Nếu không có, một thành viên sau này có thể cho rằng quyền ưu tiên của họ bị xâm phạm và tranh chấp giao dịch của bạn.
Chú ý điều kiện chào bán. Nếu người bán chào cho thành viên cũ với giá cao hơn giá bán cho bạn, hoặc kèm điều kiện khắt khe hơn, việc từ chối của thành viên cũ không còn ý nghĩa. Giá và điều kiện trong hợp đồng với bạn nên khớp với văn bản chào bán.
Ví dụ giả định: một công ty có ba thành viên. Thành viên A muốn bán ba mươi phần trăm cho bạn. A gửi văn bản chào bán cho B và C cùng ngày, cùng giá và điều kiện. B ký từ chối, C không trả lời. Bạn nên chờ hết thời hạn chào bán rồi mới ký, hoặc xin C ký từ chối, thay vì ký ngay vì A nói "C không quan tâm đâu".
Kiểm người bán và phần vốn họ đang giữ
Đã góp đủ chưa. Xin giấy chứng nhận phần vốn góp do công ty cấp, đối chiếu với sổ đăng ký thành viên và chứng từ góp vốn. Phần vốn chưa góp đủ có thể chỉ mang lại quyền tương ứng phần đã góp, hoặc kéo theo nghĩa vụ góp nốt.
Phần vốn có đang bị ràng buộc không. Phần vốn góp có thể đã được dùng để bảo đảm cho một khoản vay, hoặc đã hứa bán cho người khác. Hỏi thẳng, yêu cầu người bán cam đoan bằng văn bản, và kiểm đăng ký biện pháp bảo đảm theo thủ tục hiện hành nếu có nghi ngờ.
Phần vốn là tài sản riêng hay tài sản chung. Nếu người bán đã kết hôn và phần vốn được góp trong thời kỳ hôn nhân, đó có thể là tài sản chung của vợ chồng. Để tránh tranh chấp về sau, nên có văn bản đồng ý của vợ hoặc chồng người bán. Đây là chỗ hay bị bỏ qua nhất ở giao dịch giữa người quen.
Người bán có đang nợ công ty không. Nếu người bán đã tạm ứng hoặc vay tiền của công ty, khoản đó cần được xử lý trước hoặc cùng lúc với việc chuyển nhượng. Nếu không, bạn đang mua phần vốn của một người còn nợ chính công ty bạn sắp làm chủ.
Người bán có giữ vai trò điều hành không. Nếu họ đang là giám đốc, kế toán trưởng hoặc giữ con dấu, chìa khoá tài khoản, phải có kế hoạch bàn giao. Một người vừa bán phần vốn mà vẫn ký séc là rủi ro cho mọi thành viên.
Vì sao thành viên này muốn bán
Lý do bán là thông tin quan trọng nhất mà người mua hay ngại hỏi. Có lý do bình thường và có lý do là cảnh báo. Những câu nên hỏi, và nên hỏi cả các thành viên còn lại nếu được phép:
- Vì sao bán lúc này, sau bao nhiêu năm là thành viên?
- Vì sao các thành viên còn lại không mua, trong khi họ hiểu công ty rõ nhất?
- Người bán có bất đồng nào với các thành viên khác về cách điều hành, chia lợi nhuận, kế hoạch không?
- Người bán có định mở một cơ sở cạnh tranh sau khi ra không, có cam kết không cạnh tranh không?
- Sau khi bán, người bán còn quan hệ nào với công ty: cho thuê mặt bằng, cung cấp hàng, giữ khách quen?
- Có điều gì về công ty mà người bán biết nhưng chưa có trong giấy tờ đã đưa bạn?
Những lý do bình thường: cần tiền cho việc gia đình, chuyển chỗ ở, muốn tập trung việc khác, sức khoẻ. Những lý do cần cân nhắc: không đồng ý với cách điều hành của thành viên lớn, thấy công ty đi xuống, sắp có tranh chấp. Lý do thứ hai không nhất thiết khiến bạn bỏ, nhưng có nghĩa bạn sẽ ngồi đúng ghế mà người trước đã thấy khó chịu.
Trình tự từ thoả thuận đến đăng ký thay đổi thành viên
Thứ tự dưới đây giúp tiền của bạn không đi trước giấy tờ. Chi tiết thủ tục và hồ sơ kiểm theo quy định hiện hành tại cơ quan đăng ký kinh doanh.
- Hoàn tất thẩm định công ty và người bán, có văn bản chào bán và từ chối của các thành viên còn lại.
- Ký hợp đồng chuyển nhượng phần vốn góp, ghi rõ phần vốn, giá, cách thanh toán, cam đoan của người bán, nghĩa vụ thuế của người chuyển nhượng do ai kê khai, điều kiện để hợp đồng có hiệu lực.
- Thanh toán bằng chuyển khoản, có nội dung ghi rõ thanh toán theo hợp đồng chuyển nhượng. Có thể chia đợt, giữ lại một phần đến khi hoàn tất đăng ký.
- Công ty cập nhật sổ đăng ký thành viên, thu hồi giấy chứng nhận phần vốn góp của người bán và cấp cho bạn.
- Công ty nộp hồ sơ đăng ký thay đổi thành viên với cơ quan đăng ký kinh doanh trong thời hạn quy định. Bạn nên theo dõi đến khi thông tin đăng ký được cập nhật.
- Người bán kê khai và nộp thuế thu nhập từ chuyển nhượng vốn theo quy định. Hồ sơ đăng ký thay đổi có thể cần chứng từ liên quan; kiểm yêu cầu hiện hành.
- Bàn giao vai trò, con dấu, chữ ký ngân hàng nếu người bán giữ; thông báo cho ngân hàng và đối tác nếu cần.
Về giá: bài này không bàn cách định giá phần vốn. Nếu số tiền lớn, nên thuê người có chuyên môn định giá; các trang chuyên về định giá như AI Định Giá có bài riêng. Với hợp đồng chuyển nhượng, nên nhờ luật sư xem trước khi ký; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), mang theo điều lệ và dự thảo hợp đồng đã che thông tin.
Dùng AI soạn danh sách kiểm và đọc dự thảo hợp đồng
AI hữu ích ở hai việc trong giao dịch mua lại: lập danh sách kiểm riêng cho tình huống của bạn và đọc dự thảo hợp đồng chuyển nhượng để chỉ ra chỗ thiếu. Với việc thứ nhất, mô tả tình huống đã che thông tin: "Mình định mua ba mươi phần trăm vốn của một thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn ba thành viên, ngành bán lẻ, thành viên đó đã kết hôn và đang là phó giám đốc. Lập danh sách các việc cần kiểm và giấy tờ cần xin, chia theo: công ty, người bán, các thành viên còn lại, thủ tục."
Với dự thảo hợp đồng, che tên các bên và số tiền thật nếu muốn, rồi hỏi: "Đây là dự thảo hợp đồng chuyển nhượng phần vốn. Liệt kê các điều khoản thường có trong loại hợp đồng này mà bản dự thảo còn thiếu, như cam đoan của người bán, sự đồng ý của vợ hoặc chồng, điều kiện có hiệu lực, giữ lại tiền thanh toán, bồi hoàn, không cạnh tranh, bàn giao, nghĩa vụ thuế. Với mỗi điều khoản thiếu, giải thích rủi ro cho bên mua."
Dùng câu trả lời của AI như danh sách để mang đi hỏi, không như bản hợp đồng để ký. AI không biết thoả thuận ngầm giữa các thành viên, không biết luật đã thay đổi gần đây chưa, và có thể soạn điều khoản nghe hợp lý nhưng không thực thi được.
Câu hỏi thường gặp
Thành viên còn lại không trả lời văn bản chào bán thì sao?
Theo nguyên tắc của luật, nếu hết thời hạn chào bán mà thành viên còn lại không mua, người bán được chuyển nhượng cho người ngoài với cùng điều kiện. Bạn nên giữ bằng chứng văn bản chào bán đã được gửi và nhận, có ngày tháng rõ ràng, và chỉ ký sau khi thời hạn đã qua.
Mua lại phần vốn có cần các thành viên khác đồng ý nhận mình vào không?
Khi quyền ưu tiên mua đã được thực hiện đúng, luật cho phép bán cho người ngoài. Nhưng thực tế bạn sẽ làm việc với những người đó nhiều năm. Nên gặp các thành viên còn lại trước khi ký, nghe họ nói về công ty và về người bán.
Ai chịu thuế khi chuyển nhượng phần vốn?
Theo nguyên tắc chung, người chuyển nhượng có nghĩa vụ thuế với thu nhập từ chuyển nhượng vốn. Cách tính, ai kê khai, thời hạn cần kiểm theo quy định thuế hiện hành và nên ghi rõ trong hợp đồng để tránh việc hồ sơ đăng ký thay đổi bị chậm.
Có nên trả hết tiền ngay khi ký hợp đồng không?
Nên chia đợt và gắn với các mốc: một phần khi ký, phần lớn khi công ty cập nhật sổ và nộp hồ sơ đăng ký, phần còn lại sau khi đăng ký hoàn tất hoặc sau một thời gian không phát sinh nghĩa vụ ẩn. Cách chia cụ thể do hai bên thoả thuận.
Người bán là vợ hoặc chồng của thành viên lớn nhất thì cần cẩn thận gì?
Giao dịch giữa người trong gia đình chủ chính và người ngoài cần kiểm kỹ lý do bán và quan hệ phía sau. Hỏi xem thành viên lớn nhất có biết và đồng ý không, có phải đang có chuyện gia đình ảnh hưởng tới phần vốn không. Nên có ý kiến pháp lý.
Mua lại cổ phần ở công ty cổ phần có giống không?
Không giống hoàn toàn. Cổ phần ở công ty cổ phần nhìn chung chuyển nhượng tự do hơn, nhưng có hạn chế với cổ phần của cổ đông sáng lập trong những năm đầu và hạn chế do điều lệ đặt ra. Thủ tục ghi nhận cũng khác. Kiểm điều lệ và luật hiện hành cho đúng loại hình.