Điều lệ là văn bản quyết định bạn có tiếng nói trong công ty hay không, được chia lợi nhuận theo cách nào, và có rút ra được khi muốn hay không. Trước khi góp vốn, cần đọc ít nhất tám nhóm điều khoản: loại hình và vốn, quyền biểu quyết, việc nào cần ai đồng ý, người điều hành và giới hạn quyền, chia lợi nhuận, chuyển nhượng phần vốn, mua lại và rút vốn, giải quyết bế tắc.
Phần lớn công ty nhỏ dùng điều lệ theo mẫu khi thành lập và không bao giờ đọc lại. Điều đó không xấu, vì Luật Doanh nghiệp đã đặt sẵn nhiều quy tắc mặc định. Nhưng điều lệ được phép quy định khác ở nhiều chỗ, và đúng những chỗ đó quyết định một thành viên nhỏ được bảo vệ đến đâu. Bài này đi qua từng nhóm, nêu câu hỏi cần trả lời và cách giao việc đọc cho AI mà không giao luôn phần phán đoán.
Vì sao điều lệ quan trọng hơn lời hứa của người mời
Khi người mời nói "em được quyền như mọi người", "có việc lớn thì anh em bàn", "muốn rút lúc nào cũng được", đó là ý định tốt của họ ở thời điểm hiện tại. Điều lệ là thứ sẽ được áp dụng khi ý định đó thay đổi, khi có thành viên mới, khi công ty gặp khó, hoặc khi người mời không còn là người quyết định. Toà án, cơ quan đăng ký kinh doanh và các thành viên khác nhìn vào điều lệ, không nhìn vào ký ức của bạn về một buổi cà phê.
Thứ tự áp dụng nên nhớ: luật đặt khung, điều lệ quy định chi tiết trong phạm vi luật cho phép, nghị quyết của công ty áp dụng điều lệ vào từng việc. Ngoài ra có thể có thoả thuận riêng giữa các thành viên; thoả thuận đó ràng buộc những người đã ký nhưng nếu mâu thuẫn với điều lệ thì sẽ gây tranh cãi, nên chỗ nào quan trọng phải được đưa vào điều lệ.
Điều cần xin là bản điều lệ đang áp dụng, có chữ ký của các thành viên hiện tại và các lần sửa đổi nếu có. Bản điều lệ nộp lúc đăng ký thành lập có thể đã được sửa nhiều lần. Nếu người mời đưa một bản không ngày tháng hoặc bản đánh máy chưa ký, hãy hỏi đó là bản nào và bản đang áp dụng ở đâu.
Tám nhóm điều khoản và câu hỏi cho từng nhóm
Đọc điều lệ theo câu hỏi dễ hơn đọc từ đầu đến cuối. Bảng dưới gom các điều khoản theo việc bạn quan tâm; mỗi nhóm một câu hỏi chính.
| Nhóm điều khoản | Câu hỏi chính | Dấu hiệu cần hỏi lại |
|---|---|---|
| Loại hình, vốn điều lệ, tỷ lệ sở hữu | Phần của bạn sau khi góp là bao nhiêu phần trăm vốn điều lệ? | Vốn điều lệ lớn nhưng thành viên cũ chưa góp đủ |
| Quyền biểu quyết | Phiếu biểu quyết tính theo vốn góp hay theo đầu người? | Có loại vốn hoặc cổ phần được nhiều phiếu hơn |
| Việc cần đồng ý, ngưỡng thông qua | Việc lớn như bán tài sản, vay nợ, nhận thành viên mới cần bao nhiêu phiếu? | Ngưỡng thấp đến mức một người tự quyết hết |
| Người điều hành và giới hạn quyền | Giám đốc được tự ký hợp đồng, vay nợ đến mức nào? | Không có giới hạn chi hoặc vay |
| Chia lợi nhuận | Khi nào chia, theo tỷ lệ nào, ai quyết? | Lợi nhuận "giữ lại tái đầu tư" vô thời hạn |
| Chuyển nhượng phần vốn hoặc cổ phần | Bạn bán phần của mình cho ai, cần ai đồng ý? | Cấm chuyển nhượng hoặc cần đồng ý của một người |
| Mua lại, rút vốn, thành viên chết hoặc mất năng lực | Khi muốn ra, công ty có mua lại không, giá tính thế nào? | Không có cách tính giá, hoặc giá theo sổ sách cũ |
| Giải quyết tranh chấp, bế tắc | Khi các thành viên không thống nhất được thì sao? | Chỉ ghi "thương lượng" mà không có bước tiếp |
Không cần mọi nhóm đều có lợi cho bạn; một công ty cũng cần người chủ chính có quyền quyết. Mục tiêu là biết rõ mình đang chấp nhận điều gì, rồi thương lượng những điểm thật sự quan trọng với bạn trước khi góp, khi bạn còn sức mặc cả.
Biểu quyết và quyền quyết định: chỗ thành viên nhỏ hay bị lép
Biểu quyết theo vốn là mặc định. Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, số phiếu thường tương ứng phần vốn góp; với công ty cổ phần, mỗi cổ phần phổ thông một phiếu. Nếu bạn góp để sở hữu một phần năm, hãy hình dung các cuộc họp mà bốn phần năm số phiếu nằm trong tay người khác.
Ngưỡng thông qua quyết định nằm trong điều lệ. Luật đặt ngưỡng mặc định cho nghị quyết thông thường và ngưỡng cao hơn cho các việc quan trọng như sửa điều lệ, bán tài sản lớn, tổ chức lại hay giải thể công ty, nhưng điều lệ được phép quy định khác. Hãy tìm con số cụ thể trong điều lệ của công ty này, rồi tính xem người nắm vốn lớn nhất có tự thông qua được việc đó không.
Danh sách việc cần thông qua tập thể. Một điều lệ tốt cho thành viên nhỏ liệt kê rõ những việc giám đốc không được tự làm: vay vượt một mức, bảo lãnh cho người khác, giao dịch với người thân của người quản lý, nhận thành viên mới. Điều lệ mẫu thường để trống phần này hoặc để mức rất cao.
Giao dịch với người có liên quan. Nếu chủ chính đồng thời là chủ nhà cho công ty thuê mặt bằng, hoặc người nhà chủ chính là nhà cung cấp, hãy xem điều lệ quy định thế nào về các giao dịch này. Luật có khung về chấp thuận giao dịch với người có liên quan; điều lệ có thể chặt hơn.
Quyền phủ quyết có thương lượng được. Nếu bạn góp phần lớn tiền mặt nhưng phần vốn nhỏ, có thể đề nghị điều lệ yêu cầu sự đồng ý của mọi thành viên cho một số việc cụ thể. Đề nghị này cần được các thành viên hiện tại đồng ý và sửa điều lệ theo đúng thủ tục.
Chia lợi nhuận, chuyển nhượng và đường ra
Lợi nhuận chỉ được chia khi công ty kinh doanh có lãi, đã hoàn thành nghĩa vụ thuế và các nghĩa vụ tài chính khác theo quy định, và vẫn bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ đến hạn sau khi chia. Trong khung đó, điều lệ và nghị quyết quyết định chia bao nhiêu, khi nào. Nhiều thành viên nhỏ bất ngờ khi công ty có lãi nhiều năm mà không chia đồng nào vì hội đồng thành viên, do người nắm đa số chi phối, quyết định giữ lại. Đọc kỹ điều lệ xem có cam kết tỷ lệ chia tối thiểu nào không; nếu không có và điều đó quan trọng với bạn, đó là điểm để thương lượng.
Chuyển nhượng là đường ra phổ biến nhất. Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, luật đặt quy tắc chào bán trước cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn của họ và cùng điều kiện; chỉ khi họ không mua hết trong thời hạn luật định thì mới được bán cho người ngoài. Với công ty cổ phần, cổ phần nhìn chung được chuyển nhượng tự do, trừ những hạn chế luật đặt ra cho cổ đông sáng lập trong thời gian đầu và những hạn chế điều lệ quy định. Đọc kỹ phần này: nếu điều lệ gần như cấm bán ra ngoài, phần vốn của bạn chỉ bán được cho đúng những người đang ngồi cùng bàn, ở mức giá họ chấp nhận.
Phần mua lại và rút vốn trả lời câu hỏi khi bạn muốn ra mà không ai mua thì sao. Luật cho thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn quyền yêu cầu công ty mua lại phần vốn trong một số trường hợp, chủ yếu khi họ bỏ phiếu không tán thành một số quyết định quan trọng, với điều kiện công ty vẫn đủ khả năng trả nợ sau khi mua. Điều lệ có thể thêm trường hợp và cách tính giá. Thiếu cách tính giá là nguồn tranh chấp lớn nhất: bên ở lại muốn tính theo sổ sách, bên ra muốn tính theo giá trị kinh doanh. Chuyên mục có bài riêng về đường rút vốn.
Nhờ AI đọc điều lệ mà không giao luôn phần phán đoán
Điều lệ thường dài từ hai mươi đến bốn mươi trang, viết theo lối văn bản pháp lý. AI đọc nhanh và tóm tắt tốt, nhưng dễ tự tin quá mức khi nói về luật. Quy trình dưới giữ AI ở vai trợ lý.
- Che thông tin định danh: tên công ty, tên thành viên, mã số doanh nghiệp, địa chỉ. Thay bằng ký hiệu và ghi lại bảng đối chiếu riêng cho mình.
- Yêu cầu trích nguyên văn: "Liệt kê các điều khoản thuộc tám nhóm sau, trích nguyên văn số điều và nội dung, chưa cần nhận xét." Bước này cho bạn một bản đồ để tự kiểm AI có bỏ sót hay bịa điều khoản không.
- Hỏi theo vị trí của bạn: "Giả sử mình sở hữu một phần năm vốn và không tham gia điều hành. Với từng điều đã trích, điều nào hạn chế quyền của mình, điều nào bảo vệ mình? Giải thích bằng ví dụ."
- Hỏi kịch bản: "Nếu người nắm phần vốn lớn nhất muốn bán tài sản chính của công ty mà mình phản đối, theo điều lệ này chuyện gì xảy ra? Nếu mình muốn bán phần vốn cho người ngoài thì sao?"
- Đối chiếu luật: với mỗi chỗ AI nói "theo luật", mở Luật Doanh nghiệp hiện hành và văn bản sửa đổi để kiểm. Đánh dấu chỗ AI nói sai hoặc dùng quy định cũ.
- Lập danh sách điểm cần thương lượng, xếp theo mức quan trọng với bạn, và mang danh sách đó đi nói chuyện với người mời, không mang câu trả lời của AI.
Ví dụ giả định: AI chỉ ra điều lệ cho giám đốc tự ký mọi hợp đồng vay không giới hạn. Bạn mang điểm này đề nghị thêm mức trần vay cần hội đồng thành viên thông qua. Đó là một thay đổi nhỏ trên giấy nhưng thay đổi lớn về rủi ro của bạn.
Những điều lệ nên khiến bạn dừng lại hỏi kỹ
Không phải điều khoản bất lợi nào cũng là lý do bỏ cuộc, nhưng những tình huống dưới đây cần câu trả lời rõ trước khi bạn chuyển tiền:
- Người mời không đưa được điều lệ đang áp dụng, hoặc đưa bản không có chữ ký.
- Điều lệ có điều khoản cho một người quyền quyết mọi việc mà các thành viên khác không có cách nào chặn.
- Điều lệ cấm chuyển nhượng phần vốn cho người ngoài và không có cơ chế mua lại với giá xác định được.
- Có loại cổ phần ưu đãi biểu quyết hoặc ưu đãi cổ tức mà bạn không được giải thích rõ ai nắm.
- Điều lệ được sửa ngay trước khi mời bạn vào, và lần sửa đó thu hẹp quyền của thành viên mới.
- Người mời hứa sẽ sửa điều lệ "sau khi em vào" những điểm bạn cần, thay vì sửa trước.
- Điều lệ và thông tin đăng ký doanh nghiệp không khớp về vốn điều lệ, người đại diện hoặc thành viên.
Với những điểm cần sửa, cách an toàn là yêu cầu công ty thông qua điều lệ sửa đổi trước hoặc cùng lúc với việc bạn trở thành thành viên, và việc chuyển tiền gắn với điều kiện đó. Khi cần hiểu một điều khoản cụ thể có hợp lệ theo luật hiện hành không, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com), mang theo bản điều lệ đã che thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Công ty dùng điều lệ mẫu thì có cần đọc kỹ không?
Vẫn cần. Điều lệ mẫu thường lặp lại quy tắc mặc định của luật, khá cân bằng, nhưng bạn cần biết các quy tắc đó cụ thể ra sao với tỷ lệ của mình. Ngoài ra nhiều công ty sửa vài điều quan trọng trong bản mẫu mà không nói ra, nên vẫn phải đọc bản đang áp dụng chứ không đọc bản mẫu trên mạng.
Thành viên nhỏ có được xem sổ sách công ty không?
Luật cho thành viên công ty trách nhiệm hữu hạn quyền kiểm tra, xem xét, tra cứu, sao chép sổ đăng ký thành viên, biên bản họp, báo cáo tài chính và một số tài liệu khác, trong khi công ty cổ phần có ngưỡng sở hữu cho một số quyền xem tài liệu. Điều lệ có thể chi tiết cách thực hiện. Kiểm điều khoản này và văn bản luật hiện hành trước khi góp.
Thoả thuận riêng với chủ chính có thay được điều lệ không?
Không thay được. Thoả thuận riêng ràng buộc những người đã ký nhưng công ty và các thành viên khác vẫn làm theo điều lệ. Nếu thoả thuận riêng cho bạn quyền mà điều lệ không có, quyền đó rất khó thực hiện khi có tranh chấp. Điểm quan trọng nên được đưa vào điều lệ.
Sửa điều lệ có tốn kém không?
Sửa điều lệ cần nghị quyết của hội đồng thành viên hoặc đại hội đồng cổ đông theo ngưỡng biểu quyết quy định, và tuỳ nội dung có thể phải thông báo hoặc đăng ký thay đổi với cơ quan đăng ký kinh doanh. Chi phí chủ yếu là thời gian và phí dịch vụ nếu thuê người làm. So với số tiền góp, đây thường là khoản nhỏ.
AI có xác định được điều lệ này hợp pháp hay không?
AI có thể chỉ ra điều khoản có vẻ trái quy định mặc định của luật, nhưng không thay được ý kiến của người có chuyên môn, và có thể dựa trên quy định cũ. Dùng AI để khoanh vùng điều khoản cần hỏi, còn kết luận về tính hợp pháp thì hỏi luật sư.
Nếu điều lệ không nói gì về giá mua lại phần vốn thì sao?
Khi điều lệ không có nguyên tắc định giá, các bên phải tự thoả thuận lúc phát sinh, và đó thường là lúc quan hệ đã căng. Nên đề nghị đưa nguyên tắc tính giá vào điều lệ hoặc thoả thuận thành viên ngay từ đầu, ví dụ thuê một đơn vị định giá độc lập do hai bên cùng chọn.